تدوین مدل تعالی سازمانی اسلامی و بررسی کارکرد آن در پایداری شرکتی: طراحی مدل مفهومی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه مدیریت بازرگانی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران.

چکیده

هدف: هدف این پژوهش، طراحی الگوی تعالی سازمانی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی و بررسی تأثیر آن بر پایداری شرکتی در سازمان‌ها در قالب یک مدل مفهومی است؛ به طوری که ابتدا مؤلفه‌های فردی، سازمانی، مدیریتی و محیطی متعلق به تعالی سازمانی اسلامی شناسایی و در راستای تقویت پایداری شرکتی تحلیل شود، با این فرض که تعالی سازمانی اسلامی می‌تواند زمینه‌ساز افزایش مسئولیت‌پذیری، ایجاد اعتماد میان ذی‌نفعان، کاهش مخاطرات اخلاقی و محیطی و در نتیجه ارتقای عملکرد بلندمدت و پایدار سازمان باشد.
روش:  با توجه به گستردگی آموزه‌های اسلامی در حوزه رشد فردی و سازمانی، این مطالعه با روش تحلیل مضمون و تحلیل  مضامین منابع، الگوی جامعی از عوامل فردی، سازمانی، مدیریتی و محیطی استخراج کرد. این پژوهش با شیوه‌ای کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون انجام شده است. ابتدا با جستجو در پایگاه‌های علمی ملی ، منابع مرتبط با تعالی سازمانی اسلامی گردآوری شدند.پس از بررسی منابع و انتخاب پژوهشهای مرتبط، مضامین استخراج شده از هر منبع تحلیل گردید. در مرحله بعد، مضامین مشابه ادغام شده و تقسیم‌بندی در ابعاد فردی، سازمانی، مدیریتی و محیطی صورت گرفت. در نهایت، بر پایه این تحلیل‌ها، الگوی نهایی تعالی سازمانی اسلامی در راستای تقویت پایداری شرکتی مورد تبیین قرار گرفت.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که در بعد فردی، ابعاد دینداری، اخلاق اسلامی، خرد گرایی، اراده و اختیار، عدالت و دنیا گریزی از جمله عوامل اصلی فردی هستند. در بعد سازمانی، فرهنگ سازمانی اسلامی، عدالت، اهداف و برنامه های مناسب، ساختار متناسب، نظام مدیریت منابع انسانی متعالی(شامل:شایسته سالاری، نگهداشت، مدیریت عملکرد) معیارهای فرایندی و هوشمندسازی فرایندها از عوامل اصلی در این بخش هستند. در بعد مدیریتی،مهارتهای ارتباطی، تخصص گرایی، هوشمندی، مشارکت وهمکاری، قانون گرایی، اسوگی مدیر، خدمت گرایی، انعطاف پذیری و پویایی و کنترل مناسب از مهترین عواملی هستند که در منابع به آنها اشاره شده است. در بعد محیطی،فرهنگ عمومی،رضایتمندی و جلب اعتماد مردم، شرایط محیطی(فرصتها و تهدیدها)، خانواده و اطرافیان، اسناد بالادستی و مسئولیت اجتماعی از جمله عوامل اصلی در این بخش هستند.این مؤلفه‌ها علاوه بر ارتقای بهره‌وری و انسجام داخلی، به‌طور مستقیم موجب افزایش پایداری شرکتی می‌شوند؛ زیرا رویکرد اسلامی با تأکید بر عدالت، امانتداری، رعایت حقوق ذی‌نفعان، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، حفظ کرامت انسانی، زیرساختی پایدار و اخلاق‌محور برای عملکرد بلندمدت سازمان ایجاد می‌کند.
نتیجه‌گیری: : بر این اساس، الگوی تعالی سازمانی اسلامی می‌تواند  مدل مفهومی قابل اتکا برای سازمان‌هایی باشد که در پی تلفیق توسعه، معنویت، مسئولیت اجتماعی و پایداری در سطوح مختلف مدیریتی هستند. یافته‌ها حاکی از آن است که ترکیبی از ارزش‌ها و مهارت‌های اسلامی شامل دینداری، اخلاق اسلامی، خردگرایی، عدالت‌محوری، شایسته‌سالاری، فرهنگ سازمانی اسلامی، مهارت‌های ارتباطی و مشارکت‌جویی مدیران نقش کلیدی در فرآیند تعالی سازمانی دارد. این مؤلفه‌ها علاوه بر ارتقای بهره‌وری و انسجام داخلی، با ایجاد زیرساخت‌های اخلاق‌محور و پایدار، به‌طور مستقیم موجب افزایش پایداری سازمان می‌شوند و زمینه تحقق عملکرد بلندمدت و مسئولانه سازمان را فراهم می‌کنند. بررسی مدل مفهومی این پژوهش و تکمیل آن به وسیله پژوهشهای کمی موجب مطرح شدن این مدل مفهومی در قالب یک نظریه جدید در حوزه پایداری شرکتی خواهد شد.
نوآوری: نوآوری اصلی پژوهش پیوند بین تعالی سازمانی اسلامی و پایداری شرکتی است که برای اولین بار در این پژوهش مورد توجه قرار می گیرد.نتایج این مطالعه می‌تواند چارچوبی علمی و کاربردی برای سازمان‌هایی فراهم آورد که می‌خواهند عملکرد خود را بر پایه ارزش‌های اسلامی و اصول پایداری بلندمدت استوار سازند.

کلیدواژه‌ها


اعتباریان، اکبر ، فرمانفرمایی، تکتم و کریمیان، مهدیه(1401)، شناسایی و تبیین عوامل موثر بر تعالی سازمان‌های فرهنگی‌ـ هنری در ارائۀ خدمات آموزش‌های هنری (مطالعۀ موردی: سازمان حوزۀ هنری انقلاب اسلامی)، مدیریت فرهنگ سازمانی، 20(3)،612-591.
امیری، یوسف ؛ لطیفی، میثم،اسلامبولچی، علیرضا و اصغری صارم، علی(1400)، ارائه الگوی تعالی معنویت سازمانی با تأکید بر آموزه‌های اسلامی در سازمان بیمه سلامت ایران،مدیریت اسلامی،29(2)،209-183.
باقری کنی، مصباح الهدی، آذر، عادل و سعادت جو، محمد جواد(1393)، طراحی الگوی مدیریت تعالی رزمندگان دفاع مقدس، مدیریت اسلامی،23(3)،46-9.         
پورصفائی، مریم ، حبیبی تبار، حسین، نوبری، علیرضا و امجدی، غلامرضا(1402)، مدلسازی معادلات ساختاری تعالی سازمانهای دولتی با رویکرد اسلامی مبتنی بر بیانیه‌ گام دوم انقلاب،سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت،7(3)،12-2.
پورعزت،علی اصغر و سعدآبادی، علی اصغر(1391)، ویژگی های پیشرفت و تعالی در پرتو رهنمودهای امام علی علیه السلام، مدیریت اسلامی،20(1)،38-9.             
جعفرنیا، فاطمه، سجادی جاغرق، سیدعبدالله و هاشمی، سیداحمد(1402)، تحول نظری مدل تعالی سازمانی (مورد مطالعه: مجتمع‌های قضایی شهر تهران)، مطالعات تحول در علوم انسانی ،2(2)،143-113.
حسین زاده، مهدی،  امین بیدختی، علی اکبر ، رضایی، علی محمد و فرحبخش، سعید(1397)، طراحی و تدوین مدل بومی تعالی سازمانی در پلیس پیشگیری ناجا : مطالعه موردی فرماندهی انتظامی ویژه شرق تهران،پژوهش های دانش انتظامی، 79(34-1).
رمضانی، رضا و نجاری،رضا(1401)، طراحی الگوی تعالی سازمان آموزش و پرورش مبتنی بر آموزه‌های اسلامی (مورد مطالعه: سازمان آموزش و پرورش مشهد خراسان رضوی)،نشریه  مدیریت سازمانهای دولتی، 10(2)،74-63.
صفری،سهراب، تقوایی یزدی،مریم و یوسفی سعیدآبادی، رضا (1401)«طراحی الگوی تعالی سازمانی در فرماندهی انتظامی استان مازندران با رویکرد ساختاری تفسیری،»توسعه سازمانی پلیس،19(81)،92-77.
صفری،سهراب، تقوایی یزدی،مریم و یوسفی سعیدآبادی، رضا  (1402.)، ارائه مدل تعالی سازمانی با رویکرد جوان گرایی در فرماندهی انتظامی(پارادایم کیفی)،پژوهشنامه مدیریت اجرایی،15(30)،196-165.
عابدی جعفری،حسن؛ تسلیمی،محمدسعید؛ فقیهی،ابوالحسن؛ شیخ زاده،محمد (1390) تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی؛ دو فصلنامه اندیشه مدیریت راهبردی، 5(2)، 151-198.
عامری، محمد علی(1394)، ویژگی های مورد نیاز مدیران ناجا به منظور تعالی سازمانی و رتبه بندی ویژگی ها با استفاده از روش تاپسیس، توسعه سازمانی پلیس، 52،30-11.
عربشاهی کریزی، احمد، موسوی، محمد، امیرخانی، امیرحسین و قوامی، صمصام الدین(1392)، ارائه الگوی تعالی سازمانی متناسب با دانشگاه اسلامی براساس قرآن کریم و نهج البلاغه، مدیریت در دانشگاه اسلامی، 2(2)،296-274.
فرهی بوزنجانی، برزو، محمدی، ابوالفضل و حصیرچی، امیر(1390)،الگوی توسعه و تعالی مدیران و فرماندهان سپاه از منظر مقام معظم رهبری، فصلنامه پژوهشهای مدیریت منابع انسانی، 2(3و4)،28-1.
محمدی، ابوالفضل، بازرگانی، محمد، پورسعید، مسعود و ازگلی، محمد(1390)، پایه ی نظری الگوی تعالی فرماندهان و مدیران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی از منظر قرآن کریم، مدیریت منابع انسانی،3(1)،26-1.
محمدی، ابوالفضل، علایی زاده، محمود و محمدی، مهدی(1394)،بررسی پایه های نظری تعالی فرد در سازمان از دیدگاه قرآن کریم، مدیریت اسلامی، 23(4)،153-133.
مهرابی، امیرحمزه(1393)، توانمندسازی منابع انسانی در نظام ارزشی اسلام، قم،پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
حسینی، سید علی و بابائی، فاطمه (1402)، ارائه الگویی برای شناسایی عناصر مهم گزارشگری پایداری شرکتی با تأکید بر اصول و ارزش‌های اسلامی، بررسی‏‌های حسابداری و حسابرسی، 30(4), 684-724.
 
Abedi Jafari, H., Taslimi, M. S., Faghihi, A., & Sheikhzadeh, M. (2011). Thematic analysis and thematic networks: A simple and efficient method for explaining patterns in qualitative data. Strategic Management Thought, 5(2), 151–198. [In Persian]
Ameri, M. A. (2015). Required characteristics of NAJA managers for organizational excellence and ranking them using the TOPSIS method. Police Organizational Development, 52, 11–30. [In Persian]
Amiri, Y., Latifi, M., Eslambolchi, A., & Asghari Sarem, A. (2021). Presenting a model of organizational spirituality excellence with emphasis on Islamic teachings in the Iran Health Insurance Organization. Islamic Management, 29(2), 183–209. [In Persian]
Arabshahi Karizi, A., Mousavi, M., Amirkhani, A. H., & Ghavami, S. D. (2013). Presenting an organizational excellence model appropriate for an Islamic university based on the Holy Quran and Nahj al-Balagha. Management in Islamic University, 2(2), 274–296. [In Persian]
Bagheri Kani, M. A., Azar, A., & Saadatjoo, M. J. (2014). Designing an excellence management model for the veterans of the Sacred Defense. Islamic Management, 23(3), 9–46. [In Persian]
Dyllick, T., & Hockerts, K. (2002). Beyond the business case for corporate sustainability. Business Strategy and the Environment, 11(2), 130–141. https://doi.org/10.1002/bse.323
Elkington, J. (1997). Cannibals with forks: The triple bottom line of 21st century business. Capstone.
Etebarian, A., Farmanfarmaei, T., & Karimian, M. (2022). Identifying and explaining factors affecting the excellence of cultural and artistic organizations in providing art education services (Case study: Art Bureau of the Islamic Revolution Organization). Organizational Culture Management, 20(3), 591–612. [In Persian]
Farahi Bouzanjani, B., Mohammadi, A., & Hasirchi, A. (2011). Development and excellence model of IRGC managers and commanders from the perspective of the Supreme Leader. Human Resource Management Research, 2(3–4), 1–28. [In Persian]
Hadi, S., Iswantoro, I. Y., Purnasari, E., Wahyuningtiyas, N., & Andleeb, N. (2024). Maqasid Shariah (Pentagon-Shaped Ethical Measurement) Establish Organizational Performance: a conceptual framework. Journal of Islamic Economics and Social Science (JIESS), 3(2), 103–111. https://doi.org/10.22441/jiess.2022.v3i2.005.
Hosseini, S. A., & Babaei, F. (2023). Presenting a model for identifying key elements of corporate sustainability reporting with emphasis on Islamic principles and values. Accounting and Auditing Review, 30(4), 684–724. [In Persian]
Hosseinzadeh, M., Amin Bidokhti, A. A., Rezaei, A. M., & Farahbakhsh, S. (2018). Designing and developing an indigenous organizational excellence model in NAJA Preventive Police: A case study of East Tehran Special Police Command. Police Knowledge Research, 34(1), 79–101. [In Persian]
Jafarnia, F., Sajadi Jagharg, S. A., & Hashemi, S. A. (2024). Theoretical transformation of the organizational excellence model (Case study: Judicial complexes of Tehran). Transformation Studies in Humanities, 2(2), 113–143. [In Persian]
Jan, A., Marimuthu, M., Hassan, R., & Mehreen. (2019). Sustainable Business Practices and Firm’s Financial Performance in Islamic Banking: Under the Moderating Role of Islamic Corporate Governance. Sustainability, 11(23), 6606. https://doi.org/10.3390/su11236606.
Journal, JASS and Aziz, Muhammad Faisal (2021) "ID4273 Conceptual Modelling for Business Excellence of Multinational Organizations through Islamic Leadership Attributes Conceptual Modelling for Business Excellence of Multinational Organizations through Islamic Leadership Attributes," Journal of Arts and Social Sciences: Vol. 11 : Iss. 2 , Article 10. https://doi.org/10.53542/jass.v11i2.4273 
Mat Hassan, M. E., Muhamad, N., Abdullah, N. A., & Adham, K. A. (2013). ISLAMIC VALUES, LEADERSHIP LEGITIMACY AND ORGANIZATIONAL SUSTAINABILITY. International Journal of Economics, Management and Accounting, 19(2). https://doi.org/10.31436/ijema.v19i2.181
Mehrabi, A. H. (2014). Human resource empowerment in the Islamic value system. Qom, Iran: Institute for Research in Hawzah and University. [In Persian]
Mohammadi, A., Alaeizadeh, M., & Mohammadi, M. (2015). Examining the theoretical foundations of individual excellence in organizations from the perspective of the Holy Quran. Islamic Management, 23(4), 133–153. [In Persian]
Mohammadi, A., Bazargani, M., Poursaeed, M., & Azgeli, M. (2011). Theoretical foundations of the excellence model of commanders and managers of the Islamic Revolutionary Guard Corps from the perspective of the Holy Quran. Human Resource Management, 3(1), 1–26. [In Persian]
Pourezzat, A. A., & Saadabadi, A. A. (2012). Characteristics of progress and excellence in light of Imam Ali's teachings. Islamic Management, 20(1), 9–38. [In Persian]
Poursafaei, M., Habibitabar, H., Nobari, A., & Amjadi, G. R. (2024). Structural equation modeling of excellence in public organizations with an Islamic approach based on the Second Step of the Revolution Statement. Islamic Lifestyle with Health Orientation, 7(3), 2–12. [In Persian]
Prativi, Y. P., Sukmadilaga, C., & Cupian, C. (2021). THE IMPACT OF ISLAMIC CORPORATE GOVERNANCE DISCLOSURE, ISLAMIC INTELLECTUAL CAPITAL, ZAKAT, FINANCIAL PERFORMANCE (SCnP Model) & ISLAMIC ETHICAL IDENTITY TO SUSTAINABLE BUSINESS. Jurnal Ekonomi Syariah Teori Dan Terapan, 8(2), 171–182. https://doi.org/10.20473/vol8iss20212pp171-182.
Ramezani, R., & Najari, R. (2022). Designing an excellence model for the education organization based on Islamic teachings (Case study: Education Organization of Mashhad, Khorasan Razavi). Journal of Public Organizations Management, 10(2), 63–74. [In Persian]
Razak, A. A., Sarif, S. M., & Ismail, Y. (2022). Islamic leadership for sustainability: A systematic literature review using PRISMA. Online Journal of Islamic Management and Finance, 2(2), 57–77.
Reformulasi Kerangka Sharia Sustainability Accounting: Studi Normatif pada Industri Halal. (2025). Journal of Applied Accounting And Business, 7(1), 27-35. https://doi.org/10.37338/jaab.v7i1.468.
Safari, S., Taghvaei Yazdi, M., & Yousefi Saeidabadi, R. (2022). Designing an organizational excellence model in Mazandaran Provincial Police Command using the interpretive structural modeling approach. Police Organizational Development, 19(81), 77–92. [In Persian]
Safari, S., Taghvaei Yazdi, M., & Yousefi Saeidabadi, R. (2023). Presenting an organizational excellence model based on youth-oriented management in police command (A qualitative paradigm). Executive Management Research Journal, 15(30), 165–196. [In Persian]
Saputro, M. E., Fatimah, S., & Pratista, A. R. H. (2025). Reformulasi kerangka sharia sustainability accounting. Jurnal Akuntansi dan Audit Berkelanjutan, 7(1), 1–18.
Sunarto, S., & Amaliah, I. . (2026). Rekonstruksi Model Islamic Balanced Scorecard (I-BSC): Integrasi Nilai Maqashid Syariah dalam Pengukuran Kinerja Organisasi Modern. Journal of Comprehensive Science, 5(4), 1072–1082. https://doi.org/10.59188/jcs.v5i4.4127
Thoha, A. M. (2026). Green leadership in development management: Synthesizing Islamic ethical paradigms and sustainability science: Kepimpinan hijau dalam pengurusan pembangunan: Mensintesis paradigma etika Islam dan sains kemampanan. (2026). Al-Irsyad: Journal of Islamic and Contemporary Issues, 1669-1688. https://al-irsyad.uis.edu.my/index.php/alirsyad/article/view/587.
  • تاریخ دریافت: 01 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری: 13 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش: 13 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 13 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار: 01 خرداد 1405