اثر بانکداری الکترونیک بر کارایی مالی بانک‌های ایران در شرایط بحران های چندلایه و پایدار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حسابداری، گروه حسابداری و مالی، دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران.

2 دانشیار گروه مالی و بانکداری، دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران.

چکیده

هدف: تحول دیجیتال طی دو دهه اخیر ساختار و کارکرد نظام‌های بانکی را به‌طور بنیادین دگرگون کرده و بانکداری الکترونیک را به یکی از پیشران‌های اصلی ارتقای کارایی مالی در صنعت بانکداری تبدیل نموده است. با وجود شواهد تجربی گسترده در اقتصادهای باثبات و توسعه‌یافته، آثار بانکداری الکترونیک بر کارایی مالی در شرایط بحران‌های چندلایه و مزمن به‌ویژه در اقتصادهای در حال توسعه کمتر مورد بررسی قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی تأثیر بانکداری الکترونیک بر کارایی مالی بانک‌های ایرانی و تحلیل نقش تعدیل‌گر شرایط بحران‌های چندلایه و پایدار انجام شده است.
روش:  در این مطالعه از داده‌های تابلویی بانک‌های ایرانی طی دوره 1390 تا 1403 (14 سال) مورد بررسی استفاده شده است. برای برآورد کارایی مالی و تحلیل اثر متغیرهای توضیحی، از رویکرد تحلیل مرز تصادفی بهره گرفته شده است. همچنین شاخص بحران‌های چندلایه و پایدار طراحی و اثر تعاملی آن با بانکداری الکترونیک در مدل لحاظ شده است تا نقش تعدیل‌گری شرایط بحرانی بررسی شود.
یافته‌ها: در این مطالعه، تأثیر بانکداری الکترونیک بر کارایی مالی بانک‌های ایرانی در بستر بحران‌های ساختاری و مزمن اقتصادی بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که بانکداری الکترونیک به‌طور کلی اثر مثبت و معناداری بر بهبود کارایی مالی دارد و به‌عنوان یک شرط ضروری برای ارتقای عملکرد بانک‌ها عمل می‌کند؛ اما در شرایط بحران‌های پایدار، اثر تعاملی فناوری و بحران از  نظر آماری  معنادار نیست.  این نتیجه، بر خلاف  بسیاری از  مطالعات  بین‌المللی  است که در   مواجهه با   شوک‌های کوتاه‌مدت (مانند بحران مالی ۲۰۰۸ یا همه‌گیری کووید‑۱۹) نقش تقویت‌کننده فناوری را در افزایش تاب‌آوری بانک‌ها گزارش کرده‌اند. تحلیل‌های این پژوهش نشان می‌دهد که در ایران، ماهیت ساختاری و بلندمدت بحران‌ها باعث می‌شود بخش قابل‌توجهی از منافع بالقوه فناوری خنثی شود و بانکداری الکترونیک نتواند همان نقشی را ایفا کند که در اقتصادهای با محیط نهادی باثبات‌تر مشاهده می‌شود. افزون بر این، نتایج ابعاد دیگر مدل حاکی از آن است که نسبت مطالبات غیرجاری، اندازه بانک و کفایت سرمایه اثر منفی و معناداری بر کارایی دارند، در حالی که ساختار مالکیت خصوصی تأثیر مثبت و قابل‌توجهی بر عملکرد بانکی گذاشته است؛ یافته‌ای که توانمندی بیشتر بانک‌های خصوصی در بهره‌برداری از فناوری و رفتار رقابتی‌تر آن‌ها را تأیید می‌کند.
نتیجه‌گیری: : مطالعه تأکید می‌کند که بانکداری الکترونیک گرچه لازمه تحول و کارایی در نظام بانکی ایران است، اما برای اثرگذاری کامل نیازمند همراهی عوامل مکمل مانند ثبات اقتصاد کلان، بهبود کیفیت مقررات‌گذاری، ارتقای مدیریت ریسک و تقویت زیرساخت‌های نهادی است. به بیان دیگر، فناوری در غیاب محیط اقتصادی و حکمرانی مناسب نمی‌تواند نقش تقویت‌کننده خود را به‌طور کامل ایفا کند.
نوآوری: نوآوری اصلی این پژوهش نیز در ارائه یک تبیین بومی از نقش فناوری در شرایط بحران‌های مزمن است؛ جایی که برخلاف ادبیات غالب جهانی، فناوری نه به‌عنوان سپر محافظ در بحران، بلکه به‌عنوان ابزاری با کارایی مشروط شناخته می‌شود. این مطالعه همچنین خلأ تحقیقات داخلی درباره تعامل فناوری و بحران را پر می‌کند و با اتکا بر داده‌های بخش بانکی ایران، چارچوبی نو برای تحلیل کارایی بانکی در اقتصادهای ناپایدار ارائه می‌دهد. این چارچوب می‌تواند مبنای پژوهش‌های آینده درباره مکانیسم‌های انتقال فناوری، نقش نوآوری‌های مالی نوظهور و شرایطی باشد که در آن بانکداری دیجیتال قادر است به‌طور مؤثر به ارتقای تاب‌آوری و کارایی بخش مالی کمک کند.

کلیدواژه‌ها


ترکی، لیلا، جهانیان، سعید، کامیاب، نجمه و شفیعی، ساناز. (1401). ارزیابی پویای تأثیر بانکداری الکترونیکی بر توسعه مالی. فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی، 13(50)، 219-246. https://doi: 10.22034/smsj.2022.137669
تمیزی، علیرضا. (1400). نقش توسعه بانکداری الکترونیکی بر پیشرفت مالی بانک‌ها (مطالعه موردی بانک ملی ایران). توسعه و سرمایه، 6(2)، 185-199. doi: 10.22103/jdc.2021.17981.1145
خلیفه سلطانی، سید احمد، جعفری، شکوفه و یزدیان، سارا. (1390). بانکداری الکترونیک. حسابداری و منافع اجتماعی، 1(2)، 57-77. doi: 10.22051/ijar.2013.437
سیدنورانی، سیدمحمدرضا، عبادی، مرتضی، امینی، امراله و تقوی فرد، محمد تقی. (1398). بررسی تاثیر تحریم­های اقتصادی بر کارایی بانک های ایران. مطالعات راهبردی بسیج، 22(83)، 119-142.
شهیکی تاش محمدنبی، شیدایی زهرا، شیوایی الهام. (1393). قدرت بازاری وکارایی هزینه درصنعت بانکداری ایران (رویکرد NEIO). تحقیقات مدلسازی اقتصادی. ۵ (۱۶) :۱۲۹-۱۵۲.
صلاح منش، احمد، آهنگری، عبدالمجید، مشرفی، رسام و دهقانی احمدآباد، احمد. (1399). بررسی تأثیر بانکداری الکترونیکی بر متغیرهای منتخب اقتصاد کلان ایران با رویکرد پویایی سیستم. فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی، 9(34)، 5-39.
گودرزی، آتوسا و زبیدی، حیدر. (1387). بررسی تأثیر اشاعه بانکداری الکترونیکی بر سودآوری بانک‌های تجاری ایران. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 11(35)، 111-140
 
Alshouha, Laith & Khasawneh, Ohoud & El-qawaqneh, Shahir & Al-Naimi, Ahmad & Saram, Mohammed & Wan Ismail, Wan Nur Syahida. (2024). The impact of financial technology on bank performance in Arabian countries. Banks and Bank Systems. 19. 234-244. 10.21511/bbs.19(2).2024.19.
Asadi, Z. and Yavari, K. (2022). The effect of sanctions on financial instability of Iranian banks. Quarterly Journal of Quantitative Economics (JQE), 18(4), 1-35. doi: 10.22055/jqe.2020.30490.2131.
Assaf A. George, Allen N. Berger, Raluca A. Roman, Mike G. Tsionas, (2019). Does efficiency help banks survive and thrive during financial crises? Journal of Banking & Finance, Vol. 106, Pages 445-470, https://doi.org/10.1016/j.jbankfin.2019.07.013.
Berger, A.N. (1995) The Profit-Structure Relationship in Banking—Tests of Market-Power and Efficient-Structure Hypotheses. Journal of Money Credit and Banking, 27, 404-431. http://dx.doi.org/10.2307/2077876.
Chu Chee, C., Mahmood, R. & Mohamed-Isa, A. (2021). Factors Affecting Mobile Banking Adoption. Journal of Information Technology Management, 13(3), 116-125.
Davis, F. (1989). Perceived Usefulness, Perceived Ease of Use, and User Acceptance of Information Technology. MIS Quarterly, 13, 319-340. https://doi.org/10.2307/249008
Dennis Aigner, C. A. Knox Lovell, Peter Schmidt, (1977). Formulation and estimation of stochastic frontier production function models. Journal of Econometrics, Volume 6, Issue 1, Pages 21-37, https://doi.org/10.1016/0304-4076(77)90052-5.
DeYoung, R., Lang, W. W., & Nolle, D. L. (2007). How the Internet affects output and performance at community banks. Journal of Banking & Finance, 31 (4), 1033–1060.
Doran, Nicoleta Mihaela & Badircea, Roxana & Manta, Alina. (2022). Digitization and Financial Performance of Banking Sectors Facing COVID-19 Challenges in Central and Eastern European Countries. Electronics. 11. 3483. 10.3390/electronics11213483.
Esmailian, G., Jafari, M. R., Jafari Eskandari, M. and Tavakkoli-Moghaddam, R. (2020). Measuring the Efficiency of Banks' Performance Based on Economic Policies Using Data Envelopment Analysis. International Journal of Nonlinear Analysis and Applications, 11(2), 39-61. https://doi: 10.22075/ijnaa.2020.4380.
Frame, W. Scott and White, Lawrence J., (2014). Technological Change, Financial Innovation, and Diffusion in Banking. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=2380060.
Goudarzi, A. and Zobaidie, H. (2008). The Effects of E-Banking on Commercial Banks Profitability: The Case of Iran. Iranian Journal of Economic Research, 11(35), 111-140. [In Persian].
Hassan, M. Kabir & Bashir, Abdel-Hameed & Paper, Erf. (2005). Determinants of Islamic Banking Profitability. 10.3366/edinburgh/9780748621002.003.0008.
Hemmati, M., Dalghandi, S & Nazari, H. (2013). Measuring relative performance of banking industry using a DEA and TOPSIS. Management Science Letters, 3(2), 499-504.
Hermes, N., & Meesters, A. (2015). Financial liberalization, financial regulation and bank efficiency: A multi-country analysis. Applied Economics, 47(29), 3091–3110.
Ihsan Isik, Ozge Uygur, (2021). Financial crises, bank efficiency and survival: Theory, literature and emerging market evidence. International Review of Economics & Finance, Vol. 76, Pages 952-987, https://doi.org/10.1016/j.iref.2021.07.016.
Kashmari, Ali & Ghaffari Nejad, Amir Hossein & Nayebyazdi, A. (2016). Impact of Electronic Banking Innovations on Bank Deposit Market Share. Journal of Internet Banking and Commerce. 21.
Khalife Soltani, A., Jafari, S. and Yazdian, S. (2011). Electronic Banking. Journal of Accounting and Social Interests, 1(2), 57-77. [In Persian].
Le, T., Ngo, T., Nguyen, D. T., Ho, T. H., & Do, T. T. M. (2025). Digitalisation and bank efficiency: Evidence from an emerging market. Asian Academy of Management Journal of Accounting and Finance, 21(2), 29–65. https://doi.org/10.21315/aamjaf2025.21.2.2.
Mahmud, M., Soetanto, D., & Jack, S. (2021). A contingency theory perspective of environmental management: Empirical evidence from entrepreneurial firms. Journal of general management, 47(1), 3-17. https://doi.org/10.1177/030630702199148.
Meeusen, W., & van Den Broeck, J. (1977). Efficiency Estimation from Cobb-Douglas Production Functions with Composed Error. International Economic Review, 18(2), 435–444. https://doi.org/10.2307/2525757.
Menggen, Chen., & Qiao, Zhang. (2026). The influence of digital finance development on bank efficiency: evidence from China. Technological and Economic Development of Economy, 32(1), 43–81. https://doi.org/10.3846/tede.2025.23789.
Miklaszewska, E., Kil, K., & Idzik, M. (2021). How the COVID-19 Pandemic Affects Bank Risks and Returns: Evidence from EU Members in Central, Eastern, and Northern Europe. Risks. 9(10), 180. https://doi.org/10.3390/risks9100180.
Nagle, Frank. Seamans, Robert. Tadelis, Steven. (2020). Transaction Cost Economics in the Digital Economy: A Research Agenda. Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=3661856 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3661856
Nguyen QTT, Ho LTH, Nguyen DT (2023), Digitalization and bank profitability: evidence from an emerging country. International Journal of Bank Marketing, Vol. 41 No. 7 pp. 1847–1871, doi: https://doi.org/10.1108/IJBM-03-2023-0156.
Onay, C., & Ozsoz, E. (2013). The Impact of Internet-Banking on Brick and Mortar Branches: The Case of Turkey. Journal of Financial Services Research, 44, 187-204. https://doi.org/10.1007/s10693-011-0124-9.
Ostadi, Hossein & Sarlak, Ali. (2014). Effective factors on the absorption of bank deposits in order to increase the relative share of Isfahan Sepah Bank. International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences. 3. 10.6007/IJAREMS/v3-i4/1112.
Rogers, E. (1995). Diffusion of Innovations, 4th ed. New York: The Free Press.
Rojek, K. & Stoika, V. (2025). The Impact of Electronic Banking on Banking Deposits: The Case of Poland. Management, (1), 719–744. https://doi.org/10.58691/man/205910
Salah manesh, A., Ahangari, A. M., Moshrefi, R. and Dehghani Ahmad Abad, A. (2020). Investigating the effect of electronic banking on selected macroeconomic variables in Iran with a system dynamics approach. Economic Strategy, 9(34), 5-39. [In Persian].
Seyednourani, S. M., Ebadi, M., Amini, A. and Taghavifard, M. (2019). Assessment of the Impact of Economic Sanctions on the Efficiency of Iranian Banks. Basij Strategic Studies. 22(83), 119-142. [In Persian].
Shahiki tash M N, Sheidaei Z, Shivai E. (2014). Market Power and Cost Efficiency in Iran’s Banking Sector (NEIO Approach).  The Journal of Economic Modeling Research; 4 (16) :129-152. [In Persian].
Tamizi, A. (2021). The Role of E-Banking Development on the Financial Progress of Banks (Case Study of Melli Bank in Iran). Journal of Development and Capital, 6(2), 185-199. [In Persian].
Torki, L. Jahanian, S. Kamyab, N. Shafiee, S. (2022). A dynamic assessment of the impact of e-banking on financial development. Iranian Journal of Strategic Management Studies. 13(50). 219-246. [In Persian].
Yanchun Xia, Zhilin Qiao, Guanghua Xie, (2022). Corporate resilience to the COVID-19 pandemic: The role of digital finance. Pacific-Basin Finance Journal, Vol. 74, 101791, https://doi.org/10.1016/j.pacfin.2022.101791.
Yixin Liang, Ran Wei, Dingkang Duan, (2025). Digital financial development and commercial bank stability. International Review of Economics & Finance, Vol. 97, 103749. https://doi.org/10.1016/j.iref.2024.103749.
  • تاریخ دریافت: 22 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری: 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 01 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار: 01 خرداد 1405